Word je ’s ochtends wakker met stijve gewrichten? Heb je ineens pijn in je schouders, heupen, knieën of handen, terwijl je niets bijzonders hebt gedaan? Of lijkt je lichaam na sporten en bewegen minder snel te herstellen dan vroeger?

Spier- en gewrichtspijn tijdens de overgang komt vaker voor dan veel vrouwen denken. De klachten kunnen al beginnen tijdens de perimenopauze: de jaren waarin de menstruatie verandert, maar nog niet definitief is gestopt.

Sinds 2024 wordt voor deze combinatie van klachten steeds vaker de term Musculoskeletal Syndrome of Menopause gebruikt. Vrij vertaald betekent dit: het musculoskeletale syndroom van de overgang. Het gaat om klachten aan spieren, gewrichten, pezen en botten die mogelijk samenhangen met hormonale veranderingen rond de overgang.

Wat is het Musculoskeletal Syndrome of Menopause?

Het Musculoskeletal Syndrome of Menopause, vaak afgekort tot MSM, is een nieuwe verzamelterm. Het is geen afzonderlijke ziekte en er bestaat geen bloedtest, scan of ander onderzoek waarmee het syndroom definitief kan worden vastgesteld.

De term beschrijft verschillende lichamelijke veranderingen en klachten die tijdens en na de overgang kunnen ontstaan, waaronder:

• spierpijn en gewrichtspijn;
• stijve spieren en gewrichten;
• een afname van spiermassa en spierkracht;
• langer herstel na inspanning;
• terugkerende peesklachten;
• een frozen shoulder;
• een afname van de botdichtheid;
• een mogelijke toename of verergering van artroseklachten.

Niet iedere vrouw krijgt al deze klachten. Ook verschilt de ernst sterk. De ene vrouw merkt vooral dat haar handen en voeten ’s ochtends stijf zijn, terwijl een andere vrouw pijn ervaart op meerdere plaatsen in het lichaam.

Hoe vaak komt spier- en gewrichtspijn tijdens de overgang voor?

Spier- en gewrichtsklachten behoren tot de veelvoorkomende klachten rond de overgang. Een recente wetenschappelijke analyse van 37 onderzoeken met ruim 93.000 vrouwen vond spier- of gewrichtspijn bij ongeveer:

• 40% van de vrouwen vóór de overgang;
• 57% van de vrouwen tijdens de perimenopauze;
• 59% van de vrouwen na de menopauze.

Vrouwen in de peri- en postmenopauze rapporteerden dus vaker spier- en gewrichtspijn dan vrouwen vóór de overgang. Omdat het grootste deel van het onderzoek observationeel is, kan nog niet worden geconcludeerd dat hormonale veranderingen altijd de directe oorzaak zijn. Leeftijd, belasting, leefstijl en bestaande aandoeningen kunnen eveneens een rol spelen.

Welke klachten kun je tijdens de overgang ervaren?

Spier- en gewrichtspijn tijdens de overgang kan zich op verschillende manieren uiten.

Stijve gewrichten in de ochtend

Veel vrouwen merken dat hun lichaam na het opstaan strammer aanvoelt. Vooral de handen, vingers, heupen, knieën, enkels en onderrug kunnen stijf zijn. Na rustig bewegen kan de stijfheid gedeeltelijk afnemen.

Pijn op meerdere plaatsen

De pijn bevindt zich niet altijd in één specifiek gewricht. Klachten kunnen tegelijkertijd of afwisselend voorkomen in de nek, schouders, rug, heupen, knieën, handen en voeten.

Spierpijn zonder duidelijke aanleiding

Je kunt het gevoel hebben dat je zwaar hebt gesport, terwijl daar geen duidelijke aanleiding voor is. Soms is er sprake van een zeurend of vermoeid gevoel in de spieren.

Langzamer herstellen

Een training, lange wandeling of drukke werkdag kan meer herstel vragen dan vroeger. Ook kunnen bestaande blessures sneller opspelen wanneer de belastbaarheid verandert.

Pees- en schouderklachten

Sommige vrouwen krijgen in deze levensfase vaker last van pezen of van een pijnlijke, stijve schouder. Een frozen shoulder wordt eveneens regelmatig rond de middelbare leeftijd gezien. Dit betekent echter niet automatisch dat iedere schouder- of peesklacht door de overgang wordt veroorzaakt.

Verminderde spierkracht

Door het ouder worden kan de spiermassa geleidelijk afnemen. Hormonale veranderingen, minder beweging, een verminderde eiwitinname en slecht slapen kunnen dit proces mogelijk versterken.

Waarom kunnen spieren en gewrichten tijdens de overgang pijn doen?

Tijdens de perimenopauze kunnen de hoeveelheden oestrogeen sterk wisselen. Na de menopauze blijft het oestrogeenniveau doorgaans lager.

Oestrogeen is niet alleen betrokken bij de menstruatiecyclus. Receptoren voor oestrogeen komen ook voor in onder andere botweefsel, spieren, pezen, kraakbeen en gewrichtsweefsel. Veranderingen in de oestrogeenspiegels kunnen daarom mogelijk invloed hebben op de opbouw, het herstel en de gevoeligheid van deze weefsels.

Tegelijkertijd is spier- en gewrichtspijn meestal niet door één factor te verklaren. Ook onderstaande factoren kunnen bijdragen:

• slechter of korter slapen;
• stress en mentale belasting;
• minder dagelijkse beweging;
• verlies van spierkracht;
• te snel of te zwaar trainen;
• gewichtstoename;
• oude blessures;
• artrose of een andere gewrichtsaandoening;
• schildklierproblemen;
• vitamine- of andere voedingstekorten;
• bijwerkingen van medicijnen.

Het is daarom belangrijk om niet iedere nieuwe pijnklacht automatisch aan de overgang toe te schrijven.

Hoe weet je of de pijn door de overgang komt?

Er bestaat geen specifieke test voor het Musculoskeletal Syndrome of Menopause. De beoordeling bestaat uit het herkennen van het klachtenpatroon en het uitsluiten van andere mogelijke oorzaken.

Klachten passen mogelijk bij de overgang wanneer:

• ze beginnen tijdens de perimenopauze of na de menopauze;
• meerdere spieren of gewrichten betrokken zijn;
• er geen duidelijke blessure of andere oorzaak is;
• tegelijkertijd andere overgangsklachten bestaan;
• je bijvoorbeeld ook last hebt van opvliegers, nachtzweten, slaapproblemen, stemmingswisselingen of een veranderde menstruatie.

Een huisarts kan op basis van de klachten en het lichamelijk onderzoek beoordelen of aanvullend onderzoek nodig is. Daarbij kan onder andere worden gekeken naar artrose, reumatische aandoeningen, schildklierproblemen, medicijngebruik of andere medische oorzaken. De Nederlandse NHG-richtlijn noemt spier- en gewrichtsklachten als klachten die regelmatig met de overgang in verband worden gebracht.

Wanneer moet je met gewrichtspijn naar de huisarts?

Neem contact op met je huisarts wanneer de klachten ernstig zijn, blijven toenemen of je dagelijkse functioneren duidelijk beperken.

Laat de klachten ook medisch beoordelen wanneer:

• een gewricht plotseling dik, rood of warm wordt;
• je naast gewrichtspijn koorts krijgt of je ziek voelt;
• je onverklaarbaar gewicht verliest;
• je duidelijke spierzwakte ontwikkelt;
• je gevoelsverlies of toenemende tintelingen ervaart;
• de klachten na een val of ongeval zijn begonnen;
• de pijn je langdurig uit je slaap houdt;
• je twijfelt of de klachten door de overgang komen.

Een plotseling pijnlijk, dik en warm gewricht in combinatie met koorts moet dezelfde dag worden beoordeeld.

Wat kun je zelf doen tegen spier- en gewrichtspijn tijdens de overgang?

De beste aanpak verschilt per persoon. Volledig stoppen met bewegen is meestal niet wenselijk. Het doel is om beweging, belasting en herstel beter op elkaar af te stemmen.

1. Blijf regelmatig bewegen

Wandelen, fietsen en rustig zwemmen kunnen helpen om de gewrichten in beweging te houden. Begin bij aanhoudende klachten op een haalbaar niveau en bouw de duur en intensiteit geleidelijk op.

2. Doe aan krachttraining

Krachttraining helpt om spierkracht en lichamelijke belastbaarheid te behouden. Onderzoek bij postmenopauzale vrouwen laat zien dat weerstandstraining de spierkracht en fysieke fitheid kan verbeteren. Het programma moet wel aansluiten op je conditie, ervaring en eventuele klachten.

Denk bijvoorbeeld aan twee tot drie keer per week oefeningen voor:

• benen en heupen;
• rug en schouders;
• borst en armen;
• rompstabiliteit;
• balans en coördinatie.

Meer trainen is niet automatisch beter. Een te snelle opbouw kan pezen, spieren en gewrichten juist extra irriteren.

3. Besteed aandacht aan herstel

Plan voldoende hersteltijd tussen zware trainingen en wissel intensieve inspanning af met lichte beweging. Wanneer een klacht na iedere training duidelijk toeneemt, moet de trainingsbelasting mogelijk worden aangepast.

4. Zorg voor voldoende slaap

Slaapproblemen komen veel voor tijdens de overgang. Een slechte nachtrust kan het herstel verminderen en de gevoeligheid voor pijn vergroten. Bespreek hardnekkige slaapproblemen met je huisarts, zeker wanneer ook nachtzweten of ernstige opvliegers aanwezig zijn.

5. Eet voldoende en gevarieerd

Spieren en botten hebben voldoende energie, eiwitten, calcium en andere voedingsstoffen nodig. Een streng caloriebeperkend dieet kan het behoud van spiermassa moeilijker maken, vooral wanneer dit wordt gecombineerd met veel sport of beweging.

Overleg met een arts of diëtist voordat je hoge doseringen vitamines of supplementen gebruikt. Extra supplementen zijn niet voor iedereen nodig en lossen de onderliggende oorzaak van gewrichtspijn niet automatisch op.

6. Bespreek hormoontherapie met je huisarts

Hormoontherapie kan bij bepaalde vrouwen worden overwogen voor hinderlijke overgangsklachten. Of deze behandeling passend is, hangt af van de klachten, medische voorgeschiedenis, leeftijd en persoonlijke risicofactoren.

Het wetenschappelijke bewijs voor hormoontherapie als specifieke behandeling van algemene spier- en gewrichtspijn is nog niet eenduidig. Een recente systematische review vond geen duidelijk algemeen effect op gegeneraliseerde musculoskeletale pijn, terwijl afzonderlijke onderzoeken soms wel een bescheiden verbetering laten zien. Hormoontherapie moet daarom altijd individueel met een arts worden besproken.

Kan osteopathie helpen bij overgangsklachten?

Een osteopaat behandelt de hormonale veranderingen van de overgang niet en kan een tekort aan oestrogeen niet herstellen. Osteopathie kan wel worden ingezet als aanvullende benadering bij individuele spier- en gewrichtsklachten.

Tijdens een osteopathisch consult wordt niet alleen gekeken naar de plaats waar de pijn wordt gevoeld. Ook de beweeglijkheid van omliggende gewrichten, spieren en bindweefsel, de wervelkolom, ademhaling, houding, eerdere blessures en dagelijkse belasting kunnen worden onderzocht.

Bij OsteoHolland kan een consult bestaan uit:

• een uitgebreide intake over de klachten en de overgang;
• lichamelijk onderzoek van de pijnlijke en omliggende gebieden;
• beoordeling van beweeglijkheid en belastbaarheid;
• een osteopathische behandeling wanneer daarvoor een passende indicatie bestaat;
• advies over beweging, herstel en belasting;
• overleg met of verwijzing naar de huisarts wanneer aanvullend medisch onderzoek nodig is.

Veelgestelde vragen

Kan de overgang pijn in het hele lichaam veroorzaken?

Tijdens de overgang rapporteren veel vrouwen pijn en stijfheid in meerdere spieren en gewrichten. Hormonale veranderingen kunnen hierbij mogelijk een rol spelen. Pijn in het hele lichaam kan echter ook andere oorzaken hebben. Laat nieuwe, ernstige of langdurige klachten daarom beoordelen.

Is gewrichtspijn een normaal symptoom van de overgang?

Gewrichtspijn komt regelmatig voor tijdens de peri- en postmenopauze. Dat maakt het herkenbaar, maar niet iets wat je zonder onderzoek altijd als “normaal” moet accepteren. Vooral zwelling, roodheid, warmte, koorts of duidelijke bewegingsbeperking zijn redenen om contact op te nemen met de huisarts.

Hoe lang duurt spier- en gewrichtspijn tijdens de overgang?

Daar is geen vaste termijn voor. De klachten kunnen wisselen en worden onder andere beïnvloed door de fase van de overgang, slaap, beweging, stress, belastbaarheid en eventuele onderliggende aandoeningen.

Kunnen overgangsklachten op reuma lijken?

Ja. Stijfheid en pijn in meerdere gewrichten kunnen ook voorkomen bij reumatische of andere ontstekingsaandoeningen. Bij aanhoudende ochtendstijfheid, zwelling, warme gewrichten of een duidelijke afname van kracht is beoordeling door de huisarts belangrijk.

Helpt meer bewegen bij gewrichtspijn tijdens de overgang?

Regelmatige beweging en krachttraining kunnen bijdragen aan het behoud van spierkracht en functioneren. De belasting moet wel geleidelijk worden opgebouwd. Bij hevige pijn of een mogelijke ontsteking moet eerst worden onderzocht wat er aan de hand is.