Pijn in de onderrug komt veel voor. Wanneer de pijn vanuit de rug of bil verder naar het been trekt, ontstaat al snel de vraag: heb ik een hernia? Bij een hernia in de onderrug kan een tussenwervelschijf een zenuwwortel irriteren of onder druk zetten. Dat kan behalve rugpijn ook scherpe of brandende pijn in de bil, het bovenbeen, onderbeen of de voet veroorzaken. Sommige mensen hebben daarnaast tintelingen, een doof gevoel of minder kracht in het been. Toch betekent uitstralende pijn niet automatisch dat er sprake is van een hernia. Verschillende structuren kunnen vergelijkbare klachten veroorzaken. Daarom is een goed onderzoek belangrijk.

Wat is een hernia in de onderrug?

De wervelkolom bestaat uit verschillende wervels. Tussen de meeste wervels ligt een tussenwervelschijf, ook wel discus genoemd. Deze schijven helpen krachten op te vangen en zorgen ervoor dat de wervelkolom kan bewegen. Een tussenwervelschijf bestaat uit een stevigere buitenzijde met een zachtere kern. Wanneer materiaal van de tussenwervelschijf naar buiten uitpuilt, kan dit in de buurt komen van een zenuwwortel. Wanneer die zenuw hierdoor geïrriteerd of bekneld raakt, kunnen klachten ontstaan die vanuit de rug naar het been uitstralen. Artsen spreken bij dit klachtenbeeld ook wel over een lumbosacraal radiculair syndroom. Een rughernia veroorzaakt opvallend genoeg vaak meer pijn in het been dan in de rug zelf.

Wat zijn de symptomen van een hernia?

Het klachtenbeeld verschilt van persoon tot persoon.

Veelvoorkomende symptomen zijn:

• pijn in één bil of been
• scherpe of schietende pijn
• brandende pijn in het been
• uitstraling naar het onderbeen of de voet
• tintelingen in het been of de voet
• een doof of veranderd gevoel
• lage rugpijn
• het gevoel dat een been slaapt
• soms minder kracht in het been

De pijn kan bij bepaalde houdingen of bewegingen toenemen.

Ook hoesten, niezen of persen kan de uitstralende pijn bij sommige mensen versterken.

Waar straalt een hernia naartoe uit?

De richting van de klachten hangt onder andere af van welke zenuwwortel geïrriteerd raakt.

Uitstraling naar de bil

Bij een lumbale hernia kan de pijn vanuit de onderrug naar één zijde van de bil trekken. Soms begint de pijn zelfs voornamelijk in de bil en is de rugpijn relatief beperkt.

Uitstraling naar het boven- en onderbeen

Wanneer een zenuwwortel betrokken is, kan de pijn verder naar beneden lopen.

Afhankelijk van de betrokken zenuw kan dat bijvoorbeeld langs de:

• achterkant van het been
• buitenzijde van het been
• voorzijde van het bovenbeen
• buitenzijde van het onderbeen

zijn.

Uitstraling naar de voet of tenen

De klachten kunnen tot in de voet of tenen worden gevoeld. Naast pijn kunnen daar ook tintelingen of een verminderd gevoel aanwezig zijn.

Is een hernia hetzelfde als ischias?

Niet helemaal. Ischias wordt vaak gebruikt voor pijn die via de bil naar het been uitstraalt in het gebied van de grote beenzenuw, de nervus ischiadicus. Een hernia is één mogelijke oorzaak van dergelijke zenuwpijn. Maar niet iedere vorm van uitstralende beenpijn wordt veroorzaakt door een hernia. Daarom is het belangrijk om niet alleen op basis van het woord ‘ischias’ te bepalen wat er anatomisch aan de hand is.

Welke zenuwen kunnen betrokken zijn?

Een hernia in de onderrug ontstaat relatief vaak in de onderste segmenten van de lumbale wervelkolom. Daar lopen zenuwwortels die verder het been in gaan.

L4-zenuwwortel

Klachten kunnen onder andere richting de voorzijde van het bovenbeen en rond de knie worden gevoeld.

L5-zenuwwortel

Pijn, tintelingen of gevoelsverandering kunnen richting de buitenzijde van het onderbeen en de bovenzijde van de voet lopen.

S1-zenuwwortel

Hierbij kan de pijn via de bil en achterkant van het been richting de buitenzijde of onderkant van de voet uitstralen. De exacte locatie van pijn alleen is echter onvoldoende om met zekerheid te bepalen welke zenuwwortel betrokken is. Daarom worden ook gevoel, kracht, reflexen en provocatietesten beoordeeld.

Waardoor ontstaat een rughernia?

Het is meestal niet mogelijk één specifieke gebeurtenis als oorzaak aan te wijzen. Veranderingen in tussenwervelschijven horen bovendien gedeeltelijk bij het normale ouder worden en zijn niet automatisch problematisch.

Mogelijke factoren die met rughernia's samenhangen zijn onder andere:

• lichamelijk zwaar werk
• herhaald zware belasting
• roken
• overgewicht
• individuele aanleg
• veranderingen van de tussenwervelschijf

Soms beginnen de klachten na tillen, bukken of een onverwachte beweging. Dat betekent niet noodzakelijk dat die ene beweging de hernia heeft veroorzaakt. Het kan ook het moment zijn waarop een al aanwezige verandering klachten begon te geven. Thuisarts benadrukt eveneens dat niet precies bekend is waarom iemand een rughernia krijgt.

Heb je bij een hernia altijd rugpijn?

Nee. Dat is een belangrijk onderscheid. Bij gewone lage rugpijn staat de rugpijn meestal op de voorgrond. Bij een hernia met zenuwwortelirritatie kan juist de beenpijn veel duidelijker aanwezig zijn dan de pijn in de rug. Sommige mensen ervaren nauwelijks lage rugpijn maar wel forse uitstraling naar bil, onderbeen of voet.

Heb je een MRI nodig om een hernia vast te stellen?

Meestal niet direct. Een huisarts kan op basis van het klachtenverhaal en lichamelijk onderzoek vaak beoordelen of de klachten waarschijnlijk bij een rughernia passen. In de eerste weken is een MRI meestal niet noodzakelijk, omdat de uitslag doorgaans niets verandert aan het eerste beleid. Een MRI kan later wel relevant worden, bijvoorbeeld wanneer klachten langdurig blijven bestaan of wanneer een specialist overweegt een andere behandeling uit te voeren. Daarbij is het belangrijk te beseffen dat afwijkingen op een MRI niet automatisch klachten betekenen. Een scan moet altijd worden geïnterpreteerd in combinatie met iemands symptomen en lichamelijk onderzoek.

Kan een hernia vanzelf herstellen?

Ja. Dit is misschien wel een van de belangrijkste dingen om te weten. Een rughernia betekent niet automatisch dat een operatie noodzakelijk is. Bij het grootste deel van de mensen nemen de klachten in de loop van de tijd vanzelf sterk af. Volgens Thuisarts is bij ongeveer drie op de vier mensen de beenpijn binnen drie maanden verdwenen. Het lichaam kan het uitpuilende schijfmateriaal gedeeltelijk opruimen en de irritatie rond de zenuw kan afnemen. Herstel verloopt echter niet altijd in een rechte lijn. Je kunt bijvoorbeeld enkele goede dagen hebben, waarna de pijn na een drukke dag tijdelijk weer toeneemt. Dat hoeft niet automatisch te betekenen dat de hernia groter is geworden.

Wat kun je zelf doen bij een hernia?

Bij de meeste rughernia's ligt de nadruk in eerste instantie op het behouden van beweging en het geleidelijk hervatten van normale activiteiten.

Blijf bewegen

Langdurige bedrust wordt niet aanbevolen. Probeer verspreid over de dag te blijven bewegen binnen wat haalbaar is. Korte wandelingen kunnen bijvoorbeeld prettiger zijn dan één lange wandeling.

Wissel houdingen regelmatig af

Langdurig zitten kan bij sommige mensen de uitstraling versterken.

Wissel daarom regelmatig tussen:

• zitten
• staan
• lopen
• eventueel kort liggen wanneer de klachten sterk toenemen

Er bestaat geen universele perfecte houding. Kies vooral houdingen waarin de klachten beheersbaar blijven.

Bouw activiteiten rustig op

Probeer dagelijkse activiteiten geleidelijk weer uit te breiden. Je hoeft niet volledig pijnvrij te zijn voordat je weer beweegt. Beweging en het blijven uitvoeren van dagelijkse activiteiten worden ook in de actuele Nederlandse patiëntenrichtlijnen geadviseerd.

Waarom kijkt een osteopaat bij een hernia verder dan alleen de tussenwervelschijf?

Wanneer iemand een vastgestelde hernia heeft, is die hernia uiteraard een belangrijk onderdeel van het klachtenbeeld. Maar hoe iemand functioneert wordt niet alleen bepaald door wat op een MRI zichtbaar is. Tijdens staan, lopen, bukken en draaien werken meerdere regio's samen: lumbale wervelkolom → bekken → heup → been Daarom kan het relevant zijn om naast de pijnlijke onderrug ook te beoordelen hoe omliggende gebieden bewegen.Dat betekent nadrukkelijk niet dat een beperkte heup of een scheefstaand bekken automatisch een hernia veroorzaakt. Het doel is om te onderzoeken welke factoren bij de individuele patiënt invloed kunnen hebben op bewegen en belastbaarheid.

Wat onderzoekt een osteopaat bij een mogelijke hernia?

Bij een patiënt met rugpijn en uitstraling is eerst belangrijk om vast te stellen of het klachtenbeeld past bij zenuwwortelirritatie en of er signalen zijn die medische beoordeling noodzakelijk maken.

Het klachtenverloop

We vragen onder andere:

• wanneer de klachten begonnen
• waar de pijn precies zit
• hoe ver de pijn naar het been uitstraalt
• of er tintelingen aanwezig zijn
• of delen van het been doof voelen
• of er sprake is van krachtsverlies
• welke bewegingen de klachten beïnvloeden
• of hoesten of niezen de pijn verandert
• hoe zitten, staan en lopen gaan

Neurologische functie

Wanneer er verdenking bestaat op zenuwbetrokkenheid is neurologische screening belangrijk.

Er kan onder andere worden gekeken naar:

• spierkracht
• gevoel
• links-rechtsverschillen
• reflexen
• functionele bewegingen zoals lopen op tenen of hielen

De onderrug

De beweeglijkheid van de lumbale wervelkolom wordt onderzocht binnen wat veilig en comfortabel mogelijk is. Daarbij kijken we niet alleen naar hoeveel iemand kan bewegen, maar ook naar welke bewegingen herkenbare klachten oproepen.

Bekken en heupen

Ook omliggende regio's kunnen worden onderzocht wanneer daar op basis van het klachtenbeeld aanleiding voor bestaat. De heupen en het bekken spelen immers een belangrijke rol tijdens lopen, zitten, bukken en opstaan.

Spieren en omliggende weefsels

Bij langdurige pijn kunnen spieren rond de onderrug, bil en heup aanzienlijk meer spanning vertonen. Dit kan onderdeel zijn van het totale klachtenbeeld, zonder dat die spierspanning noodzakelijk de primaire oorzaak van de hernia is.

Kan osteopathie helpen bij een hernia?

Een belangrijke nuance is dat een osteopaat een hernia niet terugduwt en een beschadigde tussenwervelschijf niet handmatig kan herstellen. Dat zou geen realistische uitleg van een osteopathische behandeling zijn. Het doel van osteopathie ligt bij een patiënt met een hernia anders. Wanneer ernstige neurologische problemen zijn uitgesloten, kan worden onderzocht of er musculoskeletale factoren aanwezig zijn die het bewegen bemoeilijken of bijdragen aan omliggende spanning.

Afhankelijk van de onderzoeksbevindingen kan aandacht worden besteed aan bijvoorbeeld:

• de lage rug
• overgang tussen lage rug en bekken
• bekken
• heupen
• bilregio
• omliggende spieren en bindweefsels

De behandeling wordt aangepast aan de klachten en aan de mate waarin de zenuw geïrriteerd is. Bij acute en hevige zenuwpijn is een agressieve behandeling niet passend. Osteopathie moet bij een rughernia daarom worden gezien als mogelijke ondersteuning van het bewegingsapparaat, niet als alternatief voor noodzakelijke medische diagnostiek of behandeling.

Wanneer moet je met een hernia direct medische hulp zoeken?

Bij een rughernia zijn sommige neurologische symptomen reden om direct contact op te nemen met de huisarts of huisartsen-spoedpost.

Dat geldt wanneer je:

• plotseling duidelijk minder kracht in een been krijgt
• niet meer goed op je tenen of hielen kunt staan
• gevoelloosheid krijgt rond anus, geslachtsdelen of het gebied daartussen
• niet meer kunt plassen terwijl je wel aandrang hebt
• plotseling je urine niet meer kunt ophouden
• je ontlasting niet meer kunt ophouden

Deze verschijnselen kunnen wijzen op ernstige zenuwcompressie en moeten met spoed worden beoordeeld. Neem ook contact op met je huisarts wanneer je ondanks adequate pijnstilling zeer hevige pijn blijft houden of wanneer de klachten na enkele weken nog sterk beperkend zijn.

Wanneer wordt een hernia geopereerd?

Een operatie is lang niet altijd noodzakelijk. Wanneer de klachten vanzelf afnemen, is afwachten vaak mogelijk. Bij aanhoudende ernstige zenuwpijn kan een neuroloog of neurochirurg beoordelen of verdere behandeling gewenst is. Een operatie kan bijvoorbeeld worden besproken wanneer de beenpijn na langere tijd onvoldoende verbetert. Bij bepaalde ernstige neurologische uitvalsverschijnselen kan snellere behandeling noodzakelijk zijn. Het besluit wordt daarom altijd gemaakt op basis van het klachtenverloop, lichamelijk onderzoek en, wanneer relevant, beeldvorming.

Veelgestelde vragen over een hernia in de onderrug

Kan een hernia verdwijnen?

Ja. Bij veel mensen nemen de klachten in de eerste weken tot maanden vanzelf sterk af. Het lichaam kan uitpuilend schijfmateriaal gedeeltelijk opruimen en de irritatie rond de zenuw kan verminderen.

Hoe voelt zenuwpijn door een hernia?

Zenuwpijn wordt vaak beschreven als scherp, schietend, brandend of elektrisch. De pijn loopt vaak vanuit bil of rug verder naar het been en soms tot in de voet.

Is uitstraling naar het been altijd een hernia?

Nee. Uitstralende pijn kan verschillende oorzaken hebben. Een goed lichamelijk en neurologisch onderzoek helpt om onderscheid te maken.

Kan een hernia alleen pijn in het been geven?

Ja. Bij een rughernia kan de beenpijn zelfs veel sterker zijn dan de rugpijn.

Zijn tintelingen normaal bij een hernia?

Tintelingen kunnen ontstaan wanneer een zenuwwortel geïrriteerd raakt. Ook een doof of veranderd gevoel kan voorkomen. Nieuw of toenemend krachtsverlies verdient echter medische beoordeling.

Is lopen goed bij een hernia?

Voor de meeste mensen is blijven bewegen juist belangrijk. Bouw wandelen rustig op en pas de afstand aan wanneer de klachten sterk toenemen.

Mag ik zitten met een hernia?

Ja. Er is geen algemene regel dat zitten verboden is. Wanneer langdurig zitten klachten oproept, kan het helpen vaker van houding te veranderen en tussendoor te bewegen.

Kan een osteopaat een hernia terugduwen?

Nee. Een osteopaat kan een hernia niet terugduwen. Osteopathisch onderzoek kan zich richten op het functioneren van de rug en omliggende structuren en beoordelen of behandeling daarvan binnen jouw klachtenbeeld passend is.

Heb ik altijd een MRI nodig?

Nee. Bij een typisch klachtenbeeld is in de eerste weken meestal geen MRI nodig. Een MRI kan later worden overwogen wanneer klachten onvoldoende herstellen of wanneer verdere medische behandeling wordt overwogen.